Σε διαβούλευση το νομοσχέδιο για τη Μετανάστευση - Σχόλια ΕΦΜ
Διαβάστε παρακάτω τα σχόλια του Ελληνικού Φόρουμ Μεταναστών επί του σχεδίου νόμου του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου «Εφαρμογή του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο και λοιπές διατάξεις του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου:
Σχόλια του Ελληνικού Φόρουμ Μεταναστών στην διαβούλευση έως 25 Μαΐου 2026 του εφαρμοστικού νόμου “Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο” του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου
Το Ελληνικό Φόρουμ Μεταναστών εκφράζει σοβαρές ανησυχίες για τις διατάξεις του παρόντος σχεδίου νόμου, οι οποίες ενδέχεται να περιορίσουν ουσιωδώς την πρόσβαση στη διεθνή προστασία, να διευρύνουν την εφαρμογή μέτρων περιορισμού της ελευθερίας και να αποδυναμώσουν τις εγγυήσεις νομικής συνδρομής και ανεξάρτητης παρακολούθησης.
Άρθρο 5 – Περιορισμός ελευθερίας κατά τον έλεγχο διαλογής
Η πρόβλεψη περιορισμού της ελευθερίας κατά τον έλεγχο διαλογής καθιστά στην πράξη τον περιορισμό της ελευθερίας κανόνα και όχι εξαιρετικό μέτρο. Η προβλεπόμενη «απαγόρευση εξόδου» από τις σχετικές δομές συνιστά ουσιαστικά μορφή κράτησης. Ο περιορισμός της ελευθερίας των αιτούντων διεθνή προστασία πρέπει να εφαρμόζεται αποκλειστικά κατ’ εξαίρεση, κατόπιν εξατομικευμένης αξιολόγησης, με πλήρη και ειδική αιτιολογία, σύμφωνα με την αρχή της αναλογικότητας και μόνο αφού προηγηθεί ουσιαστική εξέταση εναλλακτικών μέτρων. Η κράτηση ή άλλες μορφές σοβαρού περιορισμού της ελευθερίας δεν μπορούν να εφαρμόζονται αυτοματοποιημένα ή γενικευμένα, αλλά μόνο ως έσχατο μέτρο και σε πλήρη συμμόρφωση με το διεθνές και ευρωπαϊκό δίκαιο προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η δυνατότητα επιβολής περιορισμών σε παιδιά αιτούντα άσυλο και σε ευάλωτα πρόσωπα. Η κράτηση και κάθε μορφή περιορισμού της ελευθερίας παιδιών και ευάλωτων αιτούντων/αιτουσών διεθνή προστασία πρέπει να παύσει, σύμφωνα με την αρχή του βέλτιστου συμφέροντος του παιδιού.
Άρθρο 12 – Παραπομπή σε διαδικασία επιστροφής
Η πρόβλεψη άμεσης παραπομπής σε διαδικασία επιστροφής για πρόσωπα που δεν έχουν υποβάλει αίτημα ασύλου και δεν πληρούν τις προϋποθέσεις νόμιμης εισόδου ή παραμονής εγείρει σοβαρές ανησυχίες ως προς την ουσιαστική και αποτελεσματική πρόσβαση στη διαδικασία διεθνούς προστασίας.
Οι εξαιρετικά σύντομες προθεσμίες ενδέχεται να οδηγήσουν σε ελλιπή ενημέρωση των ενδιαφερομένων, περιορισμένη πρόσβαση σε νομική συνδρομή και αδυναμία έγκαιρου εντοπισμού προσώπων που χρήζουν διεθνούς προστασίας ή ανήκουν σε ευάλωτες ομάδες. Ως εκ τούτου, απαιτείται η πρόβλεψη επαρκών διαδικαστικών εγγυήσεων, ώστε να διασφαλίζεται η πλήρης και ουσιαστική άσκηση του δικαιώματος υποβολής αιτήματος ασύλου.
Άρθρα 13, 26 και 113 – Πρόσβαση ΜΚΟ, δικηγόρων και υποστηρικτικών φορέων
Οι προβλεπόμενοι περιορισμοί στην πρόσβαση οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, δικηγόρων και λοιπών υποστηρικτικών φορέων σε σημεία διαλογής, χώρους κράτησης και συνοριακές εγκαταστάσεις εγείρουν σοβαρά ζητήματα συμβατότητας με το δικαίωμα αποτελεσματικής νομικής συνδρομής, καθώς και με την ανάγκη ανεξάρτητης παρακολούθησης των διαδικασιών.
Η πρόσβαση σε νομική βοήθεια και υποστήριξη δεν μπορεί να εξαρτάται από ευρείες και αόριστες έννοιες, όπως η «δημόσια τάξη», η «ασφάλεια» ή η «διοικητική διαχείριση», χωρίς σαφή κριτήρια, εγγυήσεις αναλογικότητας και δυνατότητα αποτελεσματικού ελέγχου.
Άρθρο 27 – Κράτηση αιτούντων με ειδικές ανάγκες υποδοχής
Το Ελληνικό Φόρουμ Μεταναστών εκφράζει την έντονη ανησυχία του για τη διατήρηση της δυνατότητας κράτησης ασυνόδευτων ή συνοδευόμενων ανηλίκων, ακόμη και «κατ’ εξαίρεση». Η κράτηση παιδιών για σκοπούς μεταναστευτικού ελέγχου δεν συνάδει με την αρχή του βέλτιστου συμφέροντος του παιδιού, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 24 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, ούτε με τη σχετική νομολογία διεθνών και ευρωπαϊκών δικαστηρίων.
Η στέρηση της ελευθερίας παιδιών, ανεξαρτήτως διάρκειας ή συνθηκών, έχει αποδεδειγμένα σοβαρές επιπτώσεις στη σωματική και ψυχική τους υγεία και δεν μπορεί να θεωρείται μέτρο συμβατό με ένα σύστημα προστασίας δικαιωμάτων. Ως εκ τούτου, ζητούμε την πλήρη απαγόρευση της κράτησης ανηλίκων για λόγους που συνδέονται με το μεταναστευτικό ή το άσυλο, καθώς και την ανάπτυξη κατάλληλων εναλλακτικών μορφών φιλοξενίας και φροντίδας εντός της κοινότητας.
Παράλληλα, θεωρούμε αναγκαία τη ρητή πρόβλεψη απαγόρευσης κράτησης εγκύων γυναικών κατά τη διάρκεια της κύησης και για εύλογο χρονικό διάστημα μετά τον τοκετό. Οι σοβαρές ελλείψεις σε ιατρική φροντίδα και εξειδικευμένο υγειονομικό προσωπικό στις δομές κράτησης ενδέχεται να θέσουν σε κίνδυνο την υγεία, τη σωματική ακεραιότητα και την αξιοπρέπεια τόσο της μητέρας όσο και του παιδιού.
Άρθρα 96 παρ. 3 & 5 και 101 – Χρήση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης στη διερμηνεία και αποτύπωση συνεντεύξεων
Το Ελληνικό Φόρουμ Μεταναστών εκφράζει σοβαρές ανησυχίες σχετικά με τη χρήση λογισμικών αυτοματοποιημένης μετάφρασης και συστημάτων διερμηνείας υποβοηθούμενων από τεχνητή νοημοσύνη στη διαδικασία ασύλου. Η διαδικασία διεθνούς προστασίας βασίζεται στην ακριβή γλωσσική αποτύπωση των ισχυρισμών των αιτούντων/αιτουσών, ενώ η αξιολόγηση αξιοπιστίας εξαρτάται συχνά από λεπτές γλωσσικές, πολιτισμικές και πραγματολογικές αποχρώσεις, τις οποίες τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης αδυνατούν να αποδώσουν με επάρκεια.
Η χρήση τέτοιων συστημάτων αφαιρεί τον αναγκαίο ανθρώπινο παράγοντα από μια ιδιαίτερα ευαίσθητη διαδικασία, η οποία συχνά αφορά πρόσωπα που έχουν βιώσει βία, διώξεις, βασανιστήρια ή άλλες τραυματικές εμπειρίες. Ως εκ τούτου, δεν διασφαλίζεται ένα ασφαλές, υποστηρικτικό και κατάλληλο περιβάλλον για τη διεξαγωγή της συνέντευξης ασύλου.
Ιδιαίτερα στις μη δυτικές γλώσσες, τα διαθέσιμα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι επαρκώς εξελιγμένα ώστε να παρέχουν αξιόπιστη, ακριβή και πολιτισμικά κατάλληλη διερμηνεία, γεγονός που ενδέχεται να οδηγήσει σε σοβαρά σφάλματα κατά την καταγραφή και αξιολόγηση των ισχυρισμών των αιτούντων.
Εξίσου προβληματική είναι η πρόβλεψη του άρθρου 101 ότι, σε περίπτωση χρήσης συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης για την αυτόματη έγγραφη αποτύπωση της συνέντευξης, «δεν απαιτείται η τήρηση πρακτικού». Η ρύθμιση αυτή υποβαθμίζει ουσιώδεις διαδικαστικές εγγυήσεις, καθώς δεν προβλέπεται επαρκής ανθρώπινη εποπτεία της αποτύπωσης της συνέντευξης, ούτε διασφαλίζεται δικαίωμα διόρθωσης σε περίπτωση σφαλμάτων που προκύπτουν από τη χρήση συστημάτων αυτόματης αναγνώρισης ομιλίας ή άλλων τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης.
Άρθρα 99–100 – Προθεσμίες και παρουσία δικηγόρου στη συνέντευξη ασύλου
Οι προβλεπόμενες εξαιρετικά σύντομες προθεσμίες για τη γνωστοποίηση του περιεχομένου της συνέντευξης και για την προετοιμασία των αιτούντων/αιτουσών πριν από αυτήν δεν επιτρέπουν ουσιαστική προετοιμασία ούτε των ίδιων ούτε των νομικών τους συμβούλων.
Ιδιαίτερα προβληματικός είναι και ο περιορισμός της δυνατότητας παρέμβασης του δικηγόρου μόνο στο τέλος της συνέντευξης. Η ρύθμιση αυτή δεν επιτρέπει άμεση αντίδραση σε περιπτώσεις εσφαλμένης διερμηνείας, ακατάλληλων ή πιεστικών ερωτήσεων, καθώς και σε παραβιάσεις διαδικαστικών εγγυήσεων κατά τη διάρκεια της συνέντευξης, περιορίζοντας ουσιωδώς το δικαίωμα αποτελεσματικής νομικής συνδρομής.
Άρθρο 102 – Νομική καθοδήγηση
Η πρόβλεψη παροχής νομικής καθοδήγησης σε μεγάλες ομάδες αιτούντων, έως και 50 ατόμων, δεν διασφαλίζει αποτελεσματική και ουσιαστική νομική υποστήριξη, ιδίως λαμβάνοντας υπόψη την πολυπλοκότητα των διαδικασιών ασύλου και τις εξατομικευμένες ανάγκες κάθε υπόθεσης.
Η νομική καθοδήγηση δεν μπορεί να εξομοιώνεται με απλή γενική ενημέρωση, καθώς περιλαμβάνει συμβουλευτική και υποστήριξη σε κρίσιμα στάδια της διαδικασίας διεθνούς προστασίας. Για τον λόγο αυτό, θα πρέπει να παρέχεται σε εξατομικευμένη βάση, με πλήρεις εγγυήσεις εμπιστευτικότητας, αποτελεσματικής επικοινωνίας και ουσιαστικής πρόσβασης σε νομική συνδρομή, σύμφωνα με τις απαιτήσεις του ενωσιακού δικαίου και τις εγγυήσεις που διέπουν το δικηγορικό λειτούργημα.
Άρθρο 113 – Πρόσβαση στη διαδικασία σε εγκαταστάσεις κράτησης και σημεία διέλευσης συνόρων
Οι προβλεπόμενοι περιορισμοί ή απαιτήσεις αδειοδότησης για την πρόσβαση δικηγόρων σε εγκαταστάσεις κράτησης και σημεία διέλευσης συνόρων δεν συνάδουν με τις εγγυήσεις αποτελεσματικής πρόσβασης στη διαδικασία ασύλου και παροχής νομικής συνδρομής.
Η πρόσβαση των δικηγόρων σε δημόσιες εγκαταστάσεις για την άσκηση των καθηκόντων τους διέπεται ήδη από τις ειδικές εγγυήσεις του Κώδικα Δικηγόρων (άρθρο 34) και δεν θα πρέπει να υπόκειται σε υπέρμετρους διοικητικούς περιορισμούς που δυσχεραίνουν την αποτελεσματική επικοινωνία και υποστήριξη των αιτούντων διεθνή προστασία.
Άρθρο 118 – Μετάφραση εγγράφων
Ιδιαίτερα προβληματική είναι η πρόβλεψη μη λήψης υπόψη ουσιωδών εγγράφων λόγω έλλειψης επίσημης μετάφρασης με έξοδα του/της αιτούντος/αιτούσας άσυλο, ιδίως σε υποθέσεις μεταγενέστερων αιτήσεων διεθνούς προστασίας.
Η υπέρμετρη μετακύλιση του κόστους και της ευθύνης μετάφρασης στους/στις αιτούντες/σες περιορίζει ουσιωδώς την πρόσβαση στη διαδικασία διεθνούς προστασίας και ενδέχεται να στερήσει από τη διοίκηση κρίσιμα αποδεικτικά στοιχεία που αφορούν νέες εξελίξεις ή μεταβολές των συνθηκών στη χώρα καταγωγής.
Άρθρο 119 – Διάρκεια της διαδικασίας εξέτασης
Οι εξαιρετικά σύντομες προθεσμίες εξέτασης αιτήσεων ασύλου δημιουργούν σοβαρές αμφιβολίες ως προς την ποιότητα, την πληρότητα και την εξατομίκευση της διαδικασίας εξέτασης. Παράλληλα, δεν παρέχουν στους/στις αιτούντες/σες τον αναγκαίο χρόνο ώστε να οργανώσουν τις σκέψεις τους, να συγκεντρώσουν αποδεικτικά στοιχεία και να εκθέσουν ουσιαστικά τους ισχυρισμούς τους.
Άρθρο 120 – Επίδοση αποφάσεων
Οι επιταχυμένες διαδικασίες επίδοσης αποφάσεων ενδέχεται να στερούν από τους/τις αιτούντες/σες τη δυνατότητα ουσιαστικής κατανόησης του περιεχομένου της απόφασης, πρόσβασης σε νομική συμβουλή και αποτελεσματικής άσκησης προσφυγής εντός των προβλεπόμενων προθεσμιών.
Ασφαλής τρίτη χώρα
Προβληματική παραμένει και η διατήρηση της έννοιας της «ασφαλούς τρίτης χώρας» ως λόγου απαραδέκτου. Η πρακτική εφαρμογή της έννοιας αυτής έχει επανειλημμένα αναδείξει σοβαρά ζητήματα ως προς την πραγματική πρόσβαση σε αποτελεσματική προστασία στις τρίτες χώρες, την επάρκεια των διαδικαστικών εγγυήσεων και τον κίνδυνο άμεσης ή έμμεσης επαναπροώθησης.
Άρθρο 131 – Μεταγενέστερες αιτήσεις
Η πρόβλεψη της παραγράφου 2 ότι μεταγενέστερη αίτηση μπορεί να θεωρηθεί ότι κατατέθηκε «απλώς για να καθυστερήσει ή να παρεμποδίσει την εκτέλεση απόφασης απομάκρυνσης» είναι υπερβολικά αόριστη και αφήνει υπέρμετρα ευρύ περιθώριο διακριτικής ευχέρειας στη διοίκηση. Δεν προβλέπονται επαρκή αντικειμενικά κριτήρια αξιολόγησης, γεγονός που δημιουργεί σοβαρό κίνδυνο αυθαίρετης απόρριψης μεταγενέστερων αιτήσεων χωρίς ουσιαστική εξέταση νέων στοιχείων ή μεταβολής των συνθηκών στη χώρα καταγωγής.
Παράλληλα, οι προβλεπόμενες εξαιρέσεις από το δικαίωμα παραμονής σε περιπτώσεις μεταγενέστερων αιτήσεων εγείρουν σοβαρές ανησυχίες ως προς την αποτελεσματική προστασία από επαναπροώθηση και το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής.
Ιδιαίτερα προβληματική είναι η επιλογή περιορισμού του δικαιώματος παραμονής στο εθνικό δίκαιο, δεδομένου ότι το άρθρο 56 του Κανονισμού (ΕΕ) 2024/1348 δεν επιβάλλει σχετική υποχρέωση στα κράτη μέλη αλλά τους παρέχει απλώς διακριτική ευχέρεια να θεσπίσουν τέτοιες εξαιρέσεις.
Επιπλέον, οι προβλεπόμενες προθεσμίες είναι εξαιρετικά σύντομες, γεγονός που δυσχεραίνει την επαρκή πρόσβαση σε νομική συνδρομή και δεν διασφαλίζει αποτελεσματικά το δικαίωμα παραμονής κατά τη διάρκεια εξέτασης της διαδικασίας.
Τέλος, πρέπει να καταργηθεί το παράβολο των 300 ευρώ για την υποβολή κάθε μεταγενέστερης αίτησης μετά την πρώτη αίτηση ασύλου, καθώς συνιστά σοβαρό οικονομικό εμπόδιο στην πρόσβαση στη διαδικασία διεθνούς προστασίας.
Άρθρο 147 – Διακοπή υλικών συνθηκών υποδοχής
Η πρόβλεψη διακοπής των υλικών συνθηκών υποδοχής και αποχώρησης από τις δομές εντός της εξαιρετικά σύντομης προθεσμίας των 30 ημερών δεν διασφαλίζει ομαλή και αξιοπρεπή μετάβαση των δικαιούχων διεθνούς προστασίας σε καθεστώς αυτόνομης διαβίωσης και κοινωνικής ένταξης.
Είναι αναγκαίο να προβλεφθεί εύλογη μεταβατική περίοδος, τουλάχιστον έως την έκδοση των απαραίτητων εγγράφων και την εξασφάλιση βασικών προϋποθέσεων ένταξης, όπως πρόσβαση σε στέγαση, εργασία, υγειονομική περίθαλψη και κοινωνικές υπηρεσίες, ώστε να αποφεύγονται φαινόμενα αστεγίας, κοινωνικού αποκλεισμού και ακραίας επισφάλειας.
Άρθρο 156 – Διαδικασία επιστροφής στα σύνορα
Το Ελληνικό Φόρουμ Μεταναστών εκφράζει σοβαρές ανησυχίες σχετικά με την πρόβλεψη ότι τα πρόσωπα που υπάγονται στη διαδικασία επιστροφής στα σύνορα «παραμένουν υπό καθεστώς μη εισόδου». Η εισαγωγή της έννοιας αυτής υπονομεύει ουσιωδώς το δικαίωμα στο άσυλο και την αρχή της μη επαναπροώθησης.
Η ρύθμιση αυτή διευρύνει σημαντικά τη δυνατότητα επιβολής διοικητικής κράτησης και ενισχύει τον κίνδυνο συστηματικής στέρησης της ελευθερίας προσώπων που βρίσκονται υπό τον ουσιαστικό έλεγχο των ελληνικών αρχών, χωρίς επαρκείς εγγυήσεις προστασίας και πρόσβασης σε αποτελεσματικά ένδικα μέσα.
Παράλληλα, η λογική της αντιμετώπισης της μετανάστευσης πρωτίστως μέσα από μηχανισμούς περιορισμού, κράτησης και απομάκρυνσης ενισχύει την ποινικοποίηση της μετανάστευσης και αποδυναμώνει τη θεμελιώδη αρχή ότι η αναζήτηση διεθνούς προστασίας αποτελεί δικαίωμα και όχι παραβατική συμπεριφορά.
Άρθρο 157 – Επέκταση κράτησης
Το παρόν άρθρο επεκτείνει σημαντικά τη χρήση της διοικητικής κράτησης ως εργαλείου διαχείρισης της μετανάστευσης και του ασύλου. Οι προβλεπόμενοι λόγοι κράτησης παραμένουν σε αρκετές περιπτώσεις αόριστοι και υπέρμετρα ευρείς, χωρίς να διασφαλίζεται επαρκώς η εξατομικευμένη κρίση, η αναγκαιότητα και η αναλογικότητα του μέτρου. Η κράτηση δεν μπορεί να εφαρμόζεται γενικευμένα ή προληπτικά, αλλά μόνο κατ’ εξαίρεση, ως έσχατο μέτρο, κατόπιν ουσιαστικής εξέτασης εναλλακτικών μέτρων και με πλήρη αιτιολόγηση.
Η περαιτέρω διεύρυνση της κράτησης ενδέχεται να οδηγήσει σε συστηματική στέρηση της ελευθερίας αιτούντων διεθνή προστασία και μεταναστών/μεταναστριών, κατά παράβαση των αρχών της αναλογικότητας και της προστασίας της προσωπικής ελευθερίας.
Άρθρο 158 – Εφαρμογή παρεκκλίσεων
Η πρόβλεψη εκτεταμένων παρεκκλίσεων σε περιπτώσεις κρίσης ή αυξημένων αφίξεων δημιουργεί σοβαρό κίνδυνο κανονικοποίησης ενός καθεστώτος εξαίρεσης σε βάρος των θεμελιωδών δικαιωμάτων των αιτούντων διεθνή προστασία.
Οι εξαιρετικές διαδικασίες δεν μπορούν να μετατρέπονται σε πάγιο μηχανισμό διαχείρισης της μετανάστευσης, ούτε να δικαιολογούν περιορισμούς που θίγουν τον πυρήνα του δικαιώματος στο άσυλο και της προστασίας από επαναπροώθηση.
Άρθρο 159 – Return Hubs
Η πρόβλεψη για δημιουργία «κόμβων επιστροφής» (Return Hubs) πρέπει να επανεξεταστεί ριζικά, καθώς το συγκεκριμένο μοντέλο ενισχύει την εξωτερικοποίηση των υποχρεώσεων προστασίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς τρίτες χώρες, περιορίζοντας τη λογοδοσία και δυσχεραίνοντας τον αποτελεσματικό δικαστικό έλεγχο.
Υπάρχει σοβαρός κίνδυνος μεταφοράς προσώπων σε τρίτες χώρες χωρίς επαρκείς εγγυήσεις πρόσβασης σε διαδικασία ασύλου, προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων και αποτελεσματικής ένδικης προστασίας, γεγονός που αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο άμεσης ή έμμεσης επαναπροώθησης.
